Żupan i Sukmana

 

 

Żupan, wyraz bardzo dawny, miał dwa oddzielne w języku staropolskim znaczenia. Naruszewicz powiada, że żupanami Czesi, Polacy i inni Słowianie panów krajowych zwali. Kronika czeska z r. 1109 zaświadcza, że nazwę taką dawano w Czechach urzędnikom. Twierdzą niektórzy, że w bardzo dawnych czasach szlachta w Polsce nosiła nazwę żupanów. Adam z Bremy nazywa żupanami królików Letowskich. Jednem słowem żupan oznaczał człowieka możnego, dygnitarza, a wyraz dzisiejszy pan jest tylko skróceniem żupana. Skrócenie to atoli nie jest także wytworem ostatnich wieków, bo już w dokumencie z r. 1257 znajdujemy: „Thomas qui diciturStaripan”. U innych plemion słowiańskich żupanami nazywano: sędziów, starostów, wójtów, sołtysów i tym podobnych zwierzchników. Muchliński wywodzi wyraz żupan z tureckiego zubun i zibun, z tatarskiego czupkan, oznaczających suknię długą. Wywód to błędny, boć już w dokumentach polskich mamy pod r. 1239 supanum czyli żupana. Nazwa pochodzi z łacińskiego wyrazu jupa, oznaczającego w średnich wiekach suknię możniejszych ludzi, długą, dostatnią. Z nazwy jupa powstało niemieckie joppe, a polskie jupka, żupan, żupica, przez zamianę j na ż, jak w nazwie judeus na żyd ( ciekewe, okazuje sie , ze wszysko pochodzi od Niemcow lub Żyow a nic polskiego…- amin). Nazwa dygnitarska żupan była niegdyś w Polsce bardzo rozpowszechniona. Żona żupana zwała się „żupani”, a wyraz ten przyjęli od Polaków Prusowie, u których oznaczał on panią domu. Słowo „żupani” w języku pruskim i litewskim – jak mówi Brückner – przyjęło się od polskiego wtedy, gdy „żupaniom” jeszcze po grodach i kasztelanjach się kłaniano. Znaczenie żupy jako ziemicy i żupana jako jej zwierzchnika, starosty, zmienia się na rodzaj daniny i pobierającego takową urzędnika. Obok zupanus pojawia się i zuparius. Gdy dalej żupy i żupników (jak mówi Brückner) ograniczono do beneficjów i urzędów solnych, zuparius czyli po polsku żupca schodzi na małego urzędnika sądowego, jak to widzimy w ustawie mazowieckiej z r. 1406. U Czechów żupan w znaczeniu wysokiego dygnitarza figuruje w dokumentach tylko w przeciągu XIII wieku. Suknia męska, zwana przez Polaków żupanem, jako strój dawnych żupanów, była długą, z wązkimi rękawami, bez rozporu z tyłu, w pasie przy biodrach ku tyłowi fałdowana, zapinana z przodu pod szyję na gęste haftki lub kostki i pętelki. Po żupanie opasywano się pasem. Gdy pod koniec XVI w. upowszechnił się w narodzie kontusz, nie zarzucono starodawnego żupana, ale kontusz przywdziano na żupan. Odtąd pasem zaczęto się opasywać po kontuszu, a żupany sukienne zamieniono w stroju świątecznym na lżejsze jedwabne, kolor czapki stosując do żupana. Latem szlachta, dworzanie i mieszczanie nosili żupany białe dymowe lub płócienne, tasiemką wązką w ząbki około kołnierza i na przedniem licu od szyi do pasa oszyte. Kitowicz powiada, że za czasów saskich szlachta stroiła dziatwę swoją w żupany bławatne i kontusze sukienne z rękawami od ramion rozciętymi, w tyle na krzyż pod pas założonymi. Kontusze i żupany sukienne bramowali Polacy sznurkami jedwabnymi takiegoż koloru, jakiego był kontusz i żupan, albo też srebrnymi i złotymi; w kontuszach najwięcej używali ciemnych kolorów. Mieszczanie pomniejszych miast nosili żupany żółtogorące, łyczakowe; a że ta materja, atłasowi podobna, robi się z włókien, czyli łyków konopnych, dla tego mieszczan nazywano pospolicie łyczkami. Szlachtę zaś od żupana karmazynowego, najczęściej noszonego, karmazynami. Lud polski zachował najdłużej krój dawnej sukni narodowej, którą niegdyś przejął od szlachty, a w niektórych okolicach kraju dotąd kapotę długą, z tyłu drobno fałdowaną, bez rozporu, dawniej z „potrzebami” na piersiach, w stanie opasywaną pasem wełnianym domowej roboty nazywa żupanem. Żupan tedy, pas i opończa były najdawniejszym strojem narodowym. Co do barw, to stanowczo można twierdzić, iż 3 były najdawniejsze i najwięcej upowszechnione. Z białego lnianego płótna noszono żupany białe, zwłaszcza latem. W takich chodziła i szlachta można na wsi w dni powszednie a lud chodzi dotąd w wielu okolicach Lubelskiego i Galicyi, robiąc także i z wełny białe sukmany krakowskie. Drugą barwą był szary naturalny kolor wełny z owiec polskich, z której robiono wszystkie samodziały domowe, zwłaszcza na ubiory cieplejsze. Trzecim kolorem był karmazyn, czerwień, jako narodowa barwa szlachty, t. j. rycerstwa polskiego, barwa krwi, którą mieli obowiązek przelewać w obronie swej ziemi. Ponieważ najliczniejszą w Polsce szlachtę ubogą nie stać było na dostojeństwo karmazynu, musiała zatem pozostać przy tradycyjnej szarej wełnie i stąd „szaraczkami” była zwana. Kiedy zaczęto sprowadzać przeróżne tkaniny z zachodniej Europy, upowszechniła się w Polsce pstrocizna, zwłaszcza w ubiorach mieszczańskich, w których przeważał kolor żółty (od używanego do farby łyka olszowego). Przez wiejskich znów mieszkańców najwięcej został upodobany kolor błękitny, tak że w wielu okolicach Krakowskiego, Wielopolski i Mazowsza lud cały chodził jeszcze niedawno w żupanach „granatowych”. Polacy w noszeniu droższych sukni byli bardzo oszczędni, aby więc nie splamić żupana, noszono zasłaniającą piersi z takiej samej materyi zakładkę, zwaną „bluzgierem”. Żupany aż do czasów saskich były u koroniarzy całkowite z jednej materyi. Litwini — powiada Kitowicz — tył żupana przez oszczędność robili z płótna, choćby do najbogatszego żupana. Musimy tu jednak uzupełnić Kitowicza, że nietylko Litwini. Wiemy z tradycyi, że noszono takie żupany i w Koronie. Przechowuje się np. w zbiorze p. Bogusława Kraszewskiego w Kuplinie żupan jego pradziada po kądzieli, Wincentego Rulikowskiego, kasztelana bełskiego. Rysunek tu dołączony przesłał nam p. Kraszewski z takim opisem: „Żupan jest atłasowy, jasno-żółty. Plecy i podbicie przodu, kołnierza i rękawów są z tkaniny półwełnianej w paski bronzowo-czerwone. Kołnierz się zapina na 4, a przód na 10 pętliczek ze sznurka jedwabnego tejże barwy co żupan. Plecy od kołnierza do stanu są rozcięte i zawiązywane na tasiemki; kołnierz również z tyłu rozcięty i na tasiemkę związywany. Rękawy wązkie z mankietem odwiniętym, obcisłym, zapinającym się na 5 haftek. Spódnica żupana jest bardzo szeroka, tak że układa się z tyłu w mnóstwo fałdów. Na każdym boku jest kieszeń”.

Za: https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/%C5%BBupan

*

http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/docmetadata?id=29653

*

Sukmana – dawne męskie okrycie wierzchnie z sukna samodziałowego (prosta tkanina z krosna ręcznego), długie do kostek lub kolan, rozszerzane poniżej pasa, z długimi do nadgarstków rękawami, dopasowane na piersiach. Rzadko barwione, zwykle w kolorze naturalnej, jasnej wełny, szarawe, bure lub brązowe.

W Polsce sukmana była noszona przede wszystkim przez chłopów, choć bogatsi chłopi naśladowali szlachtę i posiadali proste żupany. Sukmany były zarówno strojem użytku codziennego, jak i reprezentacyjnym (zdobione haftami, guzikami, kołnierzem). Podobne ubiory występowały w innych krajach, często stając się popularnym elementem ubioru ludowego. W Polsce noszona do lat 30. XX wieku.

Sukmanę zwano również kapotą lub siermięgą.

Za: https://pl.wikipedia.org/wiki/Sukmana

**

Żupan kobiecy

Sukno, drelich,  galon i sutasz z nici metalowych złotych; szycie ręczne. Długość ok.111 cm. Kraków-Łęg, przed 1850 r., zakup w 1934 r.

Żupan, zwykle z ciemnogranatowego lub czarnego sukna, był okryciem wierzchnim  sięgającym  zwykle do połowy łydki, zakładanym w chłodniejsze dni roku. Nosiły go głównie mężatki, toteż zazwyczaj wchodził w skład wyprawy panny młodej. Oskar Kolberg wymienia „żupan srebrnemi galonami obszyty” wśród głównych elementów odzieży Krakowianek, obok związanej w czepiec chustki u kobiet zamężnych, gorsetu sukiennego u panien oraz korali.

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie znajduje się  sześć żupanów.  Prezentowany obiekt jest najbardziej ozdobnym i jednym z najstarszych. Ma charakterystyczny dla tych okryć krój ze słupem (tzw. kontuszowy), w którym boczne części pleców były odcinane na wysokości talii,  a środek przechodził w wąski, biegnący do dołu pas rozszerzający się nieco ku końcowi. Do słupa doszyte  są części boczne, w pasie ułożone w gęste fałdki. Po bokach znajdują się dwa otwory kieszeniowe. Podobnie jak w innych żupanach stojący kołnierz i wywijane mankiety podbite są czerwonym suknem, a wzdłuż brzegów biegnie czerwona lamówka. Występujące tu zapięcie na mosiężne haftki jest typowe dla krakowskich okryć wierzchnich.

Większość żupanów ozdabiana była jedynie przyszytym wzdłuż lamówki ozdobnym sznureczkiem (sutaszem), zwykle amarantowym, niekiedy złotym lub srebrnym. Dodatkowe zdobienie srebrnym lub złotym galonem,  biegnącym na kołnierzu, wzdłuż zapięcia i przy marszczeniach w talii, stanowiło niewątpliwie oznakę zamożności właścicielki żupana.  Dekoracyjną rolę pełniła również podszewka, a ściślej podszycie brzegów rozcięcia, widoczne przy  rozpiętym okryciu. W okazach zachowanych w muzealnych zbiorach miejsce to podbite jest przeważnie  czerwonym suknem, z którego często wykonana jest cała podszewka. Tylko żupan z Łęgu oraz inny okaz, sprzed 1850 r., z niedalekiej Mogiły (obecnie w dzielnicy Krakowa Nowa Huta), podszyte są przy rozcięciu inaczej – drelichem w ułożone poziomo białe i czerwone pasy.

Występowanie w  pierwszej połowie XIX wieku, w okolicach Krakowa, żupanów zdobionych złotym galonem i podszywanie przodów biało-czerwoną tkaniną pasiastą  poświadczają akwarele Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego, z ok. 1833 r: „Gospodyni z Czarnej Wsi pod Krakowem” (w zbiorach PAU w Krakowie) i „Wieśniaczka z okolic Krakowa” (w zbiorach Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka Ukraińskiej Akademii Nauk).
Kobiece żupany wyszły z mody z końcem XIX wieku.

Opracowała Elżbieta Pobiegły

Literatura:
Seweryn Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków 1930.
Oskar Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, T. 5, Krakowskie, Kraków 1871.
Włodzimierz Tetmajer, Ubiory ludu polskiego, Krakowskie, T.2, Kraków 1909.
Aleksander Błachowski, Ubiór i krajobraz kulturowy Polski i Ukrainy zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K.W. Kielisińskiego, Toruń 2011.

Galeria:

Żupan kobiecy. Fot. Marcin Wąsik
Żupan kobiecy. Fot. Marcin Wąsik
Żupan kobiecy. Fot. Marcin Wąsik
Żupan kobiecy. Fot. Marcin Wąsik
Żupan kobiecy. Fot. Marcin Wąsik

Za:http://etnomuzeum.eu/Obiekty,426_zupan_kobiecy.html

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s